Astroviolin ê Búlo̍k

Astroviolin,

Goá chànsêng lí ê chòhoat, chiong púnté Tâibûn bô ê sû kā púntēhoà. M̄koh, lí chiong {banner} hoan chò {chāmbō͘} , khólêng chinchē lâng bētàng chiapsiū, inūi chit nn̄g ê imchat kat chòhoé chin hánti̍t iōng. Goá siūⁿ nā kanā iōng {hoâiⁿcháu ê kîá} tō ēsài, mā chinhó liáukái. Ta̍kke bóng chhamkhó.

Astroviolin,

我贊成你的作法, 將本來台文沒有的詞在地化. 不過, 你將 banner 翻做 chāmbō͘, 可能很多人不能接受, 因為這兩個音節放在一起是罕用的. 我想若單用 "橫走的旗子" 即可, 也很好理解. 讓大家參考.

---

Kàusiū àm an,

Goá ētàng liáukái lí ê ìsù. M̄koh goá iûgoân ū bôkâng ê siūⁿhoat.

教授晚安,

我可以瞭解你的意思. 不過我仍然有不同的想法.

Í tiānnáu lâi kóng. Goá iûgoân ēkìti̍t sèhàn sî hitê DOS sîtāi, tongsî goá lóng phah tiāntōng. Hit tangchūn Windows 3.1 íkeng chhutlâi, m̄koh, goá mā kài hàntit iōngtio̍h. Kàu boéá, Windows 95 chhutlâi liáuāu, chiah khaisí pek ta̍kke choânbīn súiōng. Bô goākú, "CWin95" (Mandarin Pánpún) mā chhut ah.

以電腦來說. 我仍然記得小時候那個 DOS 時代, 當時我常打電動. 那時 Windows 3.1 已經出來, 不過, 我也很少用到. 到後來, Windows 95 出來以後, 才開始逼大家全面使用. 沒多久, CWin95 (滿漢文版本) 也出了.

M̄chaiiáⁿ ta̍kke sī ùi tangsî khaisí o̍h tiānnáu ê. M̄koh beh lâi chhiáⁿ ta̍kke siūⁿ khoàⁿmāi -- lín ta̍kke chi̍tkhaisí iōng tiānnáu, kám chaiiáⁿ siáⁿmi̍h sī "桌面"? Siáⁿmi̍h sī "滑鼠"? Siáⁿmi̍h sī "我的最愛"? Siáⁿmi̍h sī "雙擊"? Siáⁿmi̍h sī "網際網路"? Siáⁿmi̍h sī "伺服器"? Siáⁿmi̍h sī "路由器"? Siáⁿmi̍h sī "首頁"?

不知道大家是從何時開始學電腦的. 不過要來請大家想想看 -- 你們大家一開始用電腦, 知不知道什麼是 "桌面"? 什麼是 "滑鼠"? 什麼是 "我的最愛"? 什麼是 "雙擊"? 什麼是 "網際網路"? 什麼是 "伺服器"? 什麼是 "路由器"? 什麼是 "首頁"?

Chiaê miâsû, lán chi̍tkhaisí lóng m̄chaiiáⁿ. Itti̍t kàu chèngkeng khaisí iōng tiānnáu, chiaê sû chiah tùi lán ū ìgī. Chi̍tkhaisí lán māē kámkak chiaê sû koàikoài ah, m̄koh, iōng 1 pái, 2 pái, 3 pái liáuāu, lán to̍h si̍pkoàn ah, jîchhiáⁿ jīnûi "púnlâi to̍hsī ánne".

這些名詞, 咱們一開始都不知道. 一直到真正開始用電腦, 這些詞對我們才有意義. 一開始我們也會感覺這些詞怪怪的啊, 不過, 用一次, 兩次, 三次以後, 我們就習慣了, 而且認為 "本來就是這樣".

Só͘í, kóng khílâi to̍h kantaⁿ sī "koànsì" ê būntê niâ.

所以, 說起來就只不過是 "習慣" 問題而已.

1 chióng gíbûn ài ū oa̍hla̍t, choa̍ttùi ài ū katī ê hoane̍k hongsek. 1 ê púnté bô ê koanliām, ùi goākok thoân koèlâi ê sû, kengkoè hoane̍k (m̄koán sī chiàu im ê "ime̍k" a̍hsī chiàu ìsù ê "ìe̍k"), chiah ētàng hō͘ chitê koanliām kohkhah ētàng hō͘ púntē lâng khah hó líkái. Bat thiaⁿkoè ū lâng chhiò kóng, "用台語來翻譯, 那是可笑至極嘛, 不然 '巨蛋' 怎麼說? 'toālia̍pnn̄g (大粒卵)'?" Goá to̍h kóng, páithok, pēng bô hiahni̍h-á "可笑至極". "巨蛋" kap "大粒卵" púnchi̍t pēng bô chhapia̍t. Beh kóng "可笑", kîsi̍t goá tēit pái thiaⁿtio̍h "巨蛋", "超人", "無敵鐵金剛" ê sîchūn, goá kângkhoán mā kámkak chiaê sû "好白痴喔!" Jîchhiáⁿ, kàichoē sû -- pílūn 鐵金剛 to̍hsī -- lóngsī Pakkiaⁿgí katī chhòng ê, bô chiàu im mā bô chiàu ìsù hoane̍k. M̄koh, lán khoàⁿ 1 pái, 2 pái, 3 pái to̍h koànsì ah, koànsì liáuāu, to̍h boē tòthâu khì siūⁿ kóng: in kîsi̍t ū kàichoē bô chèngsiông ê só͘chāi!

一種語文要有活力, 絕對要有自己的翻譯方式. 一個原本沒有的觀念, 從外國傳過來的詞, 經過翻譯 (不果是照音的音譯還是照意思的意譯), 才能夠讓這個觀念更能夠給本地人瞭解. 曾聽過有人笑說 "用台語來翻譯, 那是可笑至極嘛, 不然 '巨蛋' 怎麼說? 'toālia̍pnn̄g (大粒卵)'?" 我就說, 拜託, 並沒有那麼 "可笑至極". "巨蛋" 跟 "大粒卵" 本質並沒有差別. 要說 "可笑", 其實我第一次聽到 "巨蛋", "超人", "無敵鐵金剛" 的時候, 我同樣也覺得這些詞 "好白痴喔!" 而且, 很多詞 -- 比如 "鐵金剛" 就是 -- 都是滿漢語自己創的, 沒有照音也沒照意思翻譯. 不過, 我們看一次, 兩次, 三次就習慣了, 習慣之後, 就不會掉頭來想說: 這些詞其實也有很多不太正常!

Kàusiū kóng ê "chit nn̄gê imchat kài hánti̍t chòhoé iōng", goá sī kámkak pēng bô iàukín. Nā chiàu ánne ê kónghoat, lán kináji̍t ê kàichoē gísû to̍h boē chhut-hiān. Pílūn "飛機", bôlūn sī PKG ê "Fei-chi", a̍hsī TGB ê "Hui-ki", goá siongsìn chit nn̄gê imchat lóng m̄bat chòhoé chhuthiān koè. Chiàu chitê kónghoat, lán kináji̍t ta̍kpái kóngtio̍h che, hoānsè to̍h ài kiò i "tī thiⁿténg poe ê toāchiah kikhì". Kângkhoán, tiānsī to̍h ài kiò "hòngsàng iáⁿsiòng ê a̍p-á", tiānoē to̍h kiò "thoân lâng siaⁿim ê kikhì"... téngténg. Ánne lánê gígiân éngoán boētàng khokihoà.

教授說的 "這兩個音節很少連用", 我是認為並不要緊的. 若照這樣的說法, 我們今天的很多語詞便不會出現. 比如 "飛機", 無論是滿漢語的 "Fei-chi" 還是台語文的 "Hui-ki", 我相信這兩個音節都不曾一起出現過. 照這個講法, 我們今天每次講到這個, 說不定就要稱它 "在天上飛的大台機器". 同樣, 電視就要叫做 "放送影像的盒子", 電話就叫 "傳人聲的機器"... 等等. 這樣我們的語言永遠無法科技化.

Goá beh kóng ê sī, "bôlâng ánne chhengho͘" tongjiân sī būntê, inūi bô lâng súiōng ê sû kap gígiân tongjiân mā síkhì. M̄koh "chitmá iáu" bôlâng ánne chhengho͘, goá jīnûi to̍h m̄sī tiōngtiám ah. Lánlâng tùi sengoa̍h kenggiām ígoā ê gísû ē boē koànsì, che sī chèngsiông. Pílūn lí nā m̄sī o̍h khoha̍k, lí to̍h boē liáukái siáⁿmi̍h sī "事象地平面"? Siáⁿmi̍h sī "量子"? Siáⁿmi̍h sī "自旋數"? Siáⁿmi̍h sī "超弦"? Bô o̍hkoè imga̍k, tongjiân m̄chaiiáⁿ siáⁿmi̍h sī "輪旋曲"? Siáⁿmi̍h sī "對位法"? Siáⁿmi̍h sī "小三度音程"? Siáⁿmi̍h sī "法國號"? Siáⁿmi̍h sī "交響詩"? Tī bô o̍hkoè ê sî, tēit pái thiaⁿtio̍h, to̍h ē kámkak koàikoài. M̄koh tējī pái, tēsaⁿ pái, to̍h ē chūjiân si̍pkoàn. (Chiaê imchat, tī che chìnchêng, khólêng lóng m̄bat kat chòhoé koè!)

我要說的是, "沒人這樣稱呼" 當然是個問題, 因為沒人使用的詞跟語言當然就死了. 不過 "現在還" 沒人這樣稱呼, 我認為就不是重點了. 人們對生活經驗以外的語詞會不習慣, 這是正常的. 比如你若不是學科學, 你就不會瞭解什麼是 "事象地平面"? 什麼是 "量子"? 什麼是 "自旋數"? 什麼是 "超弦"? 沒學過音樂, 當然不知道什麼是 "輪旋曲"? 什麼是 "對位法"? 什麼是 "小三度音程"? 什麼是 "法國號"? 什麼是 "交響詩"? 在沒學過之時, 第一次聽到, 就會感覺怪怪的. 不過第二次, 第三次, 就會自然習慣. (這些音節, 在這之前, 可能也從不曾連在一起使用過!)

Só͘í goá jīnûi, sin koanliām sī ittēng ài chhòngchō gísû. Inūi to̍h sǹg lán tùi si̍tchè ê bu̍tthé ētàng iōng "káisoè hoat" lâi chhengho͘ (pílūn "huiki" = "tī thiⁿténg poe ê toā kikhì"), "koanliām" to̍h bôhoattō͘ ánne chò ah. Pílūn China tī 白話文運動 ê sî, tùi se-hng ê kàichoē koanliām lóng māsī hoane̍k chò PKG. Nn̄g toā tiongsim "democratic" = "德膜克里圖", "science" = "賽恩斯". Hittangchūn sī iōng ime̍k, m̄koh boéá to̍h hō͘ ū ìgī ê "民主", "科學" tāithè. Sinê miâsû māsī ánne. Chhaputto tī 1995 ~ 2000 ê sî, bānglō͘ túá chhutlâi ê sî, "homepage" = "烘焙機", "e-mail" = "伊媚兒"; kàu taⁿ to̍h piàn "首頁", "電郵". Kináji̍t māsī ánne a̍h! Chi̍tkhaisí "blog" = "部落格", boéá piàn "網誌". 1 ê ū oa̍hla̍t ê gíbûn, lóngsī ánne hoattián. Kàichoē lâng ē jīnûi, to̍h chiaê gísû lóngchóng ùi PKG poaⁿ koèlâi to̍h hó, goá khah bô tông-ì. Jîchhiáⁿ lán kináji̍t kóng ê "banner", liân PKG mā bô hoane̍k. Lán chò katī ê hoane̍k sī kohkhah pitiàu.

所以我認為, 針對新觀念一定要創造語詞. 因為就算我們對實際的物體可以用 "解釋法" 來稱呼 (比如 "飛機" = "在天上飛的大機器"), 抽象的 "概念" 便沒辦法這樣做了. 比如中國在白話文運動之時, 對西方的很多觀念也都翻譯做滿漢語. 兩大中心 "democratic" = "德膜克里圖", "science" = "賽恩斯". 那時候是用音譯, 不過後來就讓有意義的 "民主", "科學" 代替. 新的名詞也是這樣. 差不多在 1995 ~ 2000 年, 網路剛剛出來之時, "homepage" = "烘焙機", "e-mail" = "伊媚兒"; 而今則變成 "首頁", "電郵". 今天也是這樣! 一開始 "blog" = "部落格", 後來變 "網誌". 一個有活力的語文, 都是這樣發展. 很多人會認為, 就這些語詞通通從滿漢語文搬過來唸成台語即可, 我不太同意. 何況我們今天講的 "banner", 連滿漢語都沒翻譯. 我們作自己的翻譯是很必要的.

Chóng kóng khílâi, goáê siūⁿhoat sī -- goá bô jīnûi goáê hoane̍k sī siōng hó. M̄koh goá jīnûi ta̍kke chòhoé giánkiù hoane̍k ê gísû, sī pitiàu ê. Liân goá katī māsī, goá khoàⁿtio̍h patlâng hó ê hoane̍k ê sî, to̍h ē toè i ánne chhengho͘. Só͘í goá hibāng ta̍kke lóng ētàng siókoá koansim chit kiāⁿ tāichì. Inūi chí ū ánne, lánê gíbûn chiah ē lúlâilú ū oa̍hla̍t. Hibāng ta̍kke nā ū hèngchhù mā toto iōng Tâibûn
kàisiāu sin koanliām, chòhoé lâi thólūn sin gísû.

總說起來, 我的想法是 -- 我不認為我的翻譯是最好. 不過我認為大家一起研究翻譯的語詞, 是必要的.連我自己也是, 我看到別人好的翻譯時, 就會跟著他這樣稱呼. 所以我希望大家都能夠稍稍關心這件事情. 因為只有這樣, 我們的語文才會越來越有活力. 希望大家若有興趣也多多使用台文介紹新觀念, 一起來討論新語詞.

Hiānkim siōng ū oa̍hla̍t ê gíbûn sī siáⁿ? Sī Engbûn. Ūi siáⁿmih? Inūi i ū 1,000,000 ê sû, ētàng piáuta̍t siōng choē ê koanliām. Nāchún kináji̍t Engbûn kóngtio̍h "和服" kap "能", m̄sī hoanchò "kimono" kap "nō", soah iōng "those Japanese clothings" kap "this kind of Japanese Musical" lâi chhengho͘, kináji̍t Engbûn boē chiah tiōngiàu, lán mā bô ittēng ài o̍h Engbûn.

現今最有活力的語文是什麼? 是英文. 為什麼呢? 因為它有已突破一百萬單詞, 能夠表達最多的觀念. 如果今天英文講到 "和服" 跟 "能", 不是翻做 "kimono" 跟 "nō", 卻只用 "those Japanese clothings" 跟 "this kind of Japanese Musical" 來稱呼, 今天英文不會這麼重要, 我們也不見得非學英文不可.

Chi̍tkoá siūⁿhoat, hō͘ kàusiū kap ta̍kke bóng chhamkhó. ^___^"

一些小想法, 教授跟大家可以參考一下 ^___^"

Astroviolin,
Cha̍pitgoe̍h c7, 2007

Choèkīn bé 1 pún sin sûtián, pàiit ê sî cháu khì Tâioân ê Tiàm bé ê, Engbûn Tâibûn Sûtián.

...繼續閱讀

Tāithè Ia̍h tī Sêngkongniá hun chò 16 ê tiongtūi. Tī chia ê 32 kang lāi, siōng toā ê 2 ê oa̍htāng sī "chhùbī písài" kap "kunkoa písài". 16 ê tiongtūi chòhoé pí, pí liáu thâuchêng 5 miâ lóngū pàng poàⁿkang kàu 1 kang ê hiohkhùn.

To̍h inūi ánne, tī chia ta̍kkang lóng ài chhiùⁿ kunkoa. Jîchhiáⁿ goá hoathiān, ta̍kke putkoán jīntông koasû a̍h bô, lóngē sánseng chi̍tkoá "kongêng kám". Chit chióng kongêng kám ū khólêng sī inūi ū 1 chióng ta̍kke kiōngton̂g thoânkiat phahpiàⁿ sánseng ê kámchêng; māū khólêng sī inūi hòngká sánseng ê. ...繼續閱讀

Hànjī sī jī, lômájī ia̍hsī jī. M̄koh phianphian ū lâng to̍h ài kóng kantāⁿ hànjī chiahsī jī, pa̍tchióng ê lóng m̄sī jī. Ánne kóng khílâi, sèkài siōng tī Chinabûn kap Ji̍tbûn hànjī ígoā hia ê só͘ū ê lâng lóng bô teh siá jī neh! Chinchiàⁿ sī kài chhùbī.

漢字是字，羅馬字也是字。不過偏偏有人就愛說漢字才是字，別種的都不是字。這樣說起來，世界上在華文跟日文漢字以外那些所有的人都沒在寫字 neh！真是很有趣。

Hiohkoâⁿ sî, tī Ji̍tgoa̍tthâm thiaⁿtio̍h 1 ê kò͘sū: Tī Hoaliân, ū 1 ūi sèⁿ Toh ê amá, (chitmá iáukoh tīleh ŏ͘h!) lóng bô siū koè kàuio̍k. Boéá ū lâng kà i lômájī, i kā o̍h khílâi liáuāu, to̍h khò chitthò bûnjī siá chhut kài choe sànbûn, siáusoat. 5, 6 tang chêng, ū Tâibûn kangchokchiá khì kā hóngmn̄g. Koè bô goākú, kúinā keng mûithé ê kìchiá mā khì ah. Kiatkó, kehkang ū 2 hūn pòchoá siá kóng, "... ... Chitê Toh amá leh, i m̄bat jī... ..." Ho͘h ho͘h! Ánne māsī teh chhùbī neh -- nāchún i m̄bat jī, i sī cháiⁿiūⁿ siá bûnchiuⁿ, koh cháiⁿiūⁿ hō͘ lâng ētàng tha̍k ū leh? I lóng íkeng iōng bûnsu lâu chhòngchok lo̍hlâi a̍h ăh!

寒假裡，在日月潭聽到一個故事：在花蓮，有一位姓卓的 amá，（現在還在哦！）都沒受過教育。後來有人敎她羅馬字，她學起來之後，就靠這套文字寫出很多散文、小說。五六年前，有台文工作者去訪問她。過沒多久，好幾間媒體的記者也去了。結果，隔天有兩份報紙寫說，「這個卓 amá 呢，她不識字」。呵呵！這也真是好笑咧──如果她不識字，她是怎麼寫文章，又怎樣讓人能夠讀懂呢？她都已經用文書留下創作了啊！

Chinabûn ū 1 ê "sênggí", hōchò "目不識丁". Ìsù sī kóng, "丁" chitê jī, sī siōngkài kántan ê hànjī, nāchún lí liân "丁" lóng m̄bat, tio̍hsī chheⁿmêgû. Tī hànjī súiōng bûnhoà lāibīn, tiāⁿ iōng chitê sênggí lâi chhiò lâng bô bûnhoà chúichún.

華文有一個成語，叫做「目不識丁」。意思是說，「丁」這個字，是最簡單的漢字，如果你連「丁」都不識得，就是文盲。在漢字使用文化裡面，常用這個成語來笑人沒文化水準。

M̄koh, khólêng sī goá ê náu ū khah kîkoài tāmpo̍há, goá chūsió tio̍h ū 1 chióng siūⁿhoat -- sī ánchoáⁿ m̄sī "目不識Ｊ" leh?

不過，可能是我的腦比較奇怪一點，我從小就有一種想法──為什麼不是「目不識Ｊ」呢？

Nāchúnkóng m̄bat "丁" to̍h sī m̄bat hànjī, bô chúichún, ánne m̄bat "J" khólêng sī koh khah giâmtiōng ŏ͘h! Ánchoáⁿ kóng leh? "J" chitê jī, tī lí teh siá sèkài siōng kokchióng iōng lômájī ê gígiân, lóng chiâⁿ tiōngiàu, inūi chhuthiānlu̍t kàikoân. Che mā sī i pâitī keyboard ê tiongng ê goânin.

如果不識「丁」就是不懂漢字，沒水準，這樣不懂「Ｊ」可能更嚴重哦！怎麼說呢？「Ｊ」這個字，在你寫世界上各種用羅馬字的語言，都很重要，因為出現率很高。這也是它排在鍵盤中間的原因。

Lâi lah! Lán iōng khah khoha̍k ê hongsek lâi si̍tgiām chi̍tē. Lán khì Google chhâ "j" khoàⁿmāi -- ē chhoētio̍h 1,920,000,000 pit chuliāu -- chiapkīn 20 ek ah! Goá māū chòhoé chhâ kîthaⁿ jībó, "J" chhaputto chiah tē 7, tē 8 niâ leh. M̄koh "丁" leh? 54,000,000 pit chuliāu -- "J" sī pí "丁" tiōngiàu 35.56 poē neh! Jîchhiáⁿ, "J" putkoán sī tī Engbûn, Hoatbûn, Itáliàbûn, Sepangâbûn... lóngē iōngtio̍h, "丁" kinpún bôtèpí.

來啦！我們用比較科學的方法來實驗一下。我們去 Google 查「Ｊ」看看──會找到 19.2 億筆資料──接近二十億了！我也一併查了其他字母，「Ｊ」才差不多 7, 8 名而已咧。不過「丁」呢？5 千 4 百萬筆資料──「Ｊ」可是比「丁」重要 35.56 倍呢！何況，「Ｊ」不管是在英文、法文、義大利文、西班牙文...都會用到，「丁」根本沒得比。

Lēnggoā, "J" tī Enggí hoatchò náchhiūⁿ "che", m̄koh tī Hoatgí lāibīn, sī hoatchò chiapkīn "ji" o͘h! Eh, ánne kóng khílâi, m̄bat "J (ji)" ê lâng, sīm̄sī chiahsī chiàⁿkáng ê "m̄bat jī" ê chheⁿmêgû leh? (Mā ētàng siūⁿ chò -- nā m̄bat "J", tongjiân to̍h m̄bat "Jī" chitê jī ah! To̍h "m̄bat jī" mah!)

另外，「Ｊ」在英語裡面發音做有點像「ㄓㄟ」，不過在法語裡面，是發做接近「ㄖㄧ」喔！欸，這樣說來，不識「Ｊ（ㄖㄧ）」的人，是不是才是真正的「不識字（註："jī" 就是台語的 "字"，發音有些近似 "ㄖㄧ"）」的文盲咧？（也可以想成──若不識「Ｊ」，當然就不識「Jī（字）」這個字啊！就是「不識字」嘛！）

Ánne ê lâng Tâioân koh boēchió leh. Kantaⁿ khoàⁿū hànjī to̍h kámkak liáuputkhí ah. Liân lômájī 26 ê jībó mā poē boēkhílâi. Koh késian kóng bô suiàu. Goânté ū ê togí lêngle̍k, kā pàngsat khì, koh kóng katī siōng gâu, khoàⁿ lâng boē khí. Íāu nāchún tútio̍h chit khoán lâng, lán to̍h chaiiáⁿ ētàng kā kóng: Lí "目不識Ｊ", sī chiàⁿkáng ê m̄bat "jī" !

這樣的人台灣還不少咧。只看得懂漢字就覺得了不起了。連羅馬字 26 個字母也背不起來，還假惺惺說沒必要。原來有學習多語的潛力，自己放棄，還覺得自己最厲害，瞧不起人。以後如果遇到這種人，我們就知道可以跟他說──你「目不識Ｊ」，是真正的不識「字 (jī)」！